KAZÂ-KADER MESELESİ

Yeşil Üye

KAZÂ-KADER MESELESİ

Bazan kaza denince, kesin emir ve hüküm kastedilir. Şu âyette bu mânada kullanılmıştır:

" Allah

bir şeyin olmasına hüküm verdiği (kaza ettiği) zaman, ona 'olI'der; o da (ilâhîemre uygun) oluverir." 2°

Bazen kaza, Allah

u Teâlâ'nın bir hükmü vacip kıldığını bildirmek için kullanılır. Şu âyette olduğu gibi:

"Rabbin, sadece kendisine ibadet etmenizi hükmetti."2''

Bu âyetteki kaza (hükmetme), bildirme, haber verme mânasında alınmalıdır; çünkü, bunu kesin emir ve değişmez ilâhî hüküm mânasına aldığımızda; kâinatta Allah

u Teâlâ'dan başka hiç kimseye ibadet edilmemesi gerekirdi. Çünkü, yaratılan bir varlığın onu yaratana ters hareket etmesi mümkün değildir. Ancak âyeti, ilan ve

20 el-Mü'min 40/68.

21 el-İsrâ 17/23.

haber verme mânasına aldığımızda durum anlaşılır. Şu âyet de bu mânadadır. Allah

u Teâlâ buyurmuştur ki:

"Ben, cinleri ve insanları, ancak bana ibadet etsinler diye yarattım."*2

Bundan maksat da durumu ilân etmek ve haber vermektir. Eğer bu âyetteki bildirilen hüküm, kesin bir hüküm olsaydı; bütün varlıklar O'na kulluk yaparlardı. Böyle kesin bir hüküm olmayınca, farklı durumlar ortaya çıkmış; bazıları yüce Allah

'a, bazıları da başka varlıklara tapınışlardır.

FİİLDE KULUN ETKİSİ

Şunu bil ki; Allah

u Teâlâ, ezelde verdiği bazı hükümleri kula bağlı olarak vermiş; sonucu kulun fiillerine ve sözlerine bağlı olarak takdir buyurmuştur. Bu böyle hükme bağlandığı için, onun değişmesi caiz değildir. Burada, " Allah

u Teâlâ verdiği hükmü değiştirdi" denemez; çünkü yüce Mevlâ, verdiği hükmün aksini yapmaz, kendi hükmüne ters düşmez. O, boş bir iş yapmaz; insanlar gibi kötü arzulara tabi olmaz; bütün bu hallerden yüce ve uzaktır.

Allah

u Teâlâ, neyin olmasını hükmetmişse, o bir hikmetten kaynaklanır; onda bir değişme olmaz.

Yüce Allah

, bazı işlerde kulun fiilini o işin sebebini hükme bağlamıştır; ekin ekmek, nesil yetiştirmek gibi. 22 ez-Zâriyât 51/56.

Bazı işler kulun fiiline bağlı olarak hükme bağlanmıştır; jua ve istiğfar gibi.

Bil ki; Allah

u Teâlâ, bazı âyetlerde fiili bizzat kula nis-Det etmiş, onun yaptığını belirtmiştir. Şu âyetler buna jrnektir:

"Bu onların yaptıklarına karşılık olarak verilir.'23 "Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün. '24

Allah

u Teâlâ bazı âyetlerde de, kulun yaptığı bütün eri onun değil yüce zâtının yaptığını bildirmektedir. Şu ayette olduğu gibi:

"Onları siz öldürmediniz; fakat Allah

öldürdü. Attığın zaman sen atmadın, fakat Allah

attı.^5

Bundaki hikmet şudur: Allah

u Teâlâ olan bütün işle-yaratıcısı ve takdir edenidir. Kul ise, onu yapan ve ıeydana gelmesine sebep yapılan kimsedir. Kul, Allah

u Teâlâ için ibadet yapar; yüce mevla da ona karşılık kendisine sevap verir. Eğer bu işler, yaratılma yönüyle yüce Allah

'a, yapıp sonucunu üstlenme yönüyle de kula ait olmasaydı; Allah

'a mâbud (ibadet yapılan), kula ,(âbid ibadet) yapan ismi verilmezdi.

Bundan ortaya çıkan şudur: Kul, âbid (ibadet eden) j/e kâsib (iş yapıp sonucunu elde eden) kimsedir; Alla-ıu Teâlâ da mâbud ve yaratıcıdır.

23 el-Vâkıa 56/24.

24 et-Tevbe 9/5.

25 el-Enfâl 8/17.

74

YAPILAN İŞLERİN KISIMLARI

Bil ki, yapılan işler iki kısımdır:

Birincisi, kuldan meydana gelen işlerdir; buna kesb (kulun kazancı) denir; kula aittir. Bunları öğretmek için ilâhî kitaplar indirilmiş, peygamberler gönderilmiştir. Bu kısma giren işleri yapmak için akla ihtiyaç vardır; çünkü akıl sorumluluk için bir delil olmakta ve kulun gideceği yol onunla aydınlanmaktadır.

İkincisi, yaptıklarının bir karşılığı olarak kulun başına gelen mükâfat veya ceza türü işlerdir. Bu kısma giren işler, bir yönüyle Allah

u Teâlâ'nın elinde, diğer yönüyle kulun elindedir. Sonuçta her ikisi de ancak kulun yaptıklarının bir karşılığıdır. Şu âyet bunu ifade etmektedir:

"Başınıza gelen bütün musibetler, yaptığınız işlerin karşılığıdır; halbuki Allah

çoğunu da affetmektedir.1*6

Bu mânada başka âyetler de mevcuttur. Bu âyetteki mânayı iyi anlayan kimse, Allah

u Teâlâ'nın kelamında kula ait gösterilen şeylerdeki muradı anlar.

Bunun bir misali; cellâdın hırsızın elini kesmesidir. Bu işe bakan bir kimse, "Eli kesen cellâttır" dese, bu söz doğrudur. " Allah

ıu Teala, cellâdın eli ile onun elini kesti" demek de doğrudur. Çünkü kesme işi ilk yaratılma yönüyle Allah

u Teâlâ'ya ait oldu için, mecazen böyle denebilir. Bu işte, "Hırsız kendi elini kesti" demek de uygundur; zira elin kesilmesine sebep olan onun ilk olarak yaptığı hırsızlıktır. Kesilme işi onun yaptığı bir suçtan dolayı başına gelmiştir.

26 eş-Şûrâ 42/30.

75

Bu durumda, elin kesilmesi yaratılma yönüyle yüce Allah

'a aittir; işlediği hırsızlığın bir karşılığı olarak da kula aittir. Burada biri diğerine ters düşmez. Bunun delilleri Kur'an'da açıklanmıştır.

Kim, bu sözü gerçek manasıyla anlarsa, sadece nefsinden korkar ve ancak yüce Allah

'ın rahmetine ümit bağlar.

İbnu Abdullah şöyle demiştir: "Hepimiz Allah

u Teâlâ'nın zâtı hakkında, ahmağız (fazla bir şey bilmiyoruz)."

Burada anlatılmak istenen şudur: Allah

u Teâlâ'nın kazasına (ilâhî takdire) baktığımızda, kulun yaptığı bütün işlerde mazur olduğunu (onları yapmaya mecbur kaldığını) düşünebiliriz. Kula bazı işleri emreden ve yasaklayan ilâhî emirlere baktığımızda ve bir de kula verilen ihtiyarı/seçme yetkisini düşündüğümüzde, yapılan işin kuldan başladığı zannedilebilir.

Bu konuda doğru olan düşünce şudur: Kul bütün işlerinde, sözlerinde ve hallerinde Allah

u Teâlâ'ya muhtaçtır; O'nsuz hiçbir fiil olmaz. Kul, ilâhî irade içinde dönüp durmaktadır; ancak insan, yaptığı işte hayvanlar ve cansız varlıklar gibi mecbur ve mahkûm değildir. İnsan, ya kendisini saadete götürecek hayırlı işler içinde Allah

'ın özel yardımı ile desteklenir hayır yapar; ya da sonu cehenneme gidecek sebepler arasında kendi haline terkedilmiş, nefsi ile baş başa bırakılmış olup kötü işleri yapar.

Sponsor üye